Zehirli Miras ve Sessiz Çığlıklar: Ferit Karahan’ın “Cinlerin Düğünü”nde Neler Gizli?
Herkese uzun zaman sonra merhaba Ne İzledik okurları. Nabersiniz? Umarım önce sağlığınız, sonra da keyfiniz yerindedir.
Bugün sizlerle çok özel bir film analizi paylaşacağım. Konumuz, son yıllarda adını Okul Tıraşı isimli festival filmiyle duyduğumuz ödüllü yönetmen Ferit Karahan’ın yeni festival filmi olan Cinlerin Düğünü…
Öncelikle film, ismi sebebiyle neredeyse herkesin yanlış yorumlamasına sebep olarak farklı beklentilere sokmuş. İnsanlar filme giderken klasik bir cin filmi zannettiği için salondan büyük hayal kırıklığıyla çıktıklarını belirtmişler, ben sosyal medyada çok sık rastladım bu yorumlara.
Aslında bu durumun kaynağı da kaba tabirle insanların araştırmaktan ne kadar yoksun olduğuyla alakalı. Bu film daha Ekim ayının başlarında teknik ve oyuncu ekibiyle birlikte Canada Toronto’da festivale gitti. Üstelik filmin yönetmeni ve oyuncular filmin ne anlattığını izah etmekle beraber filmin klasik bir cin filmi olmadığını her yerde belirttiler. Bunca duyuruya karşın birçok kişi nasıl bambaşka beklentilere girdi hiç çözemedim…
Bir filme gitmeden önce o filmin oyuncusunu tanımak yetmez. Yönetmenini de araştırmak çok önemli. Yani bu filmi kim çekmiş, hangi oyuncular var, ne anlatıyor, konusu ne, en önemlisi de türü ne? gibi soruların cevabı için önce etraflıca bir araştırma yapılması gerekiyor diye düşünüyorum. Bu araştırma gereksinimi vizyon filmleri için çok gerekmese de bu tür niş bir kitleye hitap eden bir festival filmi için kesinlikle şart diye düşünüyorum.
Benim bu film hakkında hem çok öveceğim hem de yerli yerince eleştireceğim birkaç nokta olacak.
Öncelikle kadromuz zaten şampiyonlar ligi. Başrollerinde Demet Özdemir, Kaan Yıldırım, İlhan Şen, Helin Kandemir gibi ana akımda sık takip ettiğimiz, yıllar içerisinde yeteneğini ekranlarda kanıtlamış oyuncularımız yer alıyor. Aynı şekilde kadroda Sarp Bozkurt, Tuğba Ünsal, Deniz Barut, Evliya Aykan, Erol Babaoğlu gibi yeteneklerimiz de var.
Ben özellikle filmdeki çocukların annelerini canlandıran Deniz Barut’un oyunculuğunu çok beğendim. Tek bir repliği bile yoktu ama sadece duruşu ve bakışıyla, bulunduğu ortamı duygusal olarak sırtlanmasıyla karakterinin yaşadığı bıkmışlık ve gerilim hissini harika geçirdi bana.
Ben önce oyunculuklar hakkında biraz konuşacağım. Bu filmin ağırlık merkezi bence konuşmadan yapılan oyunculuklardı. Böyle deyince replik yok sanılmasın, elbette var ama ön planda olan, hikayeyi taşıyan mihenk taşları replik değil ; yönetmenlik ve oyunculuklardı.
Filmdeki neredeyse bütün karakterler çok küçük detaylarla oynamış hikayeyi. Zaten filme gerilim unsuru veren şeyler de buydu; Sessizlik…
Öncelikle buradan Demet Özdemir’e çok büyük bir alkış istiyorum. Kendisi zaten kariyeri boyunca hiçbir zaman konfor alanında kalmadı. Hep farklı karakterleri denedi, kendini geliştirmenin yollarını aradı ve her birinin altından çok güzel kalktı. Onu daha önce romantik komedi, dram, aksiyon gibi birçok türde gördük ama ilk defa Folk Horror tarzında niş bir yapımda görme şansı yakaladık.
Canlandırdığı Ceren karakteri aslında Türkiye’deki neredeyse bütün Türk kadınlarını temsil eden bir figür. Annelerini kaybettikten sonra küçücük yaşta anne ve kadın olmak zorunda kalması onu hayata çok erken hazırlıyor. Filmde benim en net aklımda kalan sahne aslında Ceren’in film boyunca maruz kaldığı trajediyi tek bir replikle özetliyor : “Artık kocaman kadın oldun sen. Yazmanı takmadan çıkma dışarı.”
Tam bu sahnede ve bu replikte Ceren artık çocuk olmaktan istemsizce çıkıp, genç bile olamadan, direkt hayatın yükünü sırtlanmak zorunda kaldı. Ayrıca bu filmde bence Ceren’in hikayesi, Halit ve Deniz gibi karakterlerinin hikayesine nazaran çok daha kolay anlaşılabilecek bir hikayeydi.
En basit örnek olarak Ceren, Orhan ile yaşadığı ilişki sonrası evlenmek zorunda kaldığında ilk gecelerinde çarşafa kan geçmediği için onu daha çocuk yaşta kadınlığa mahkum eden ablanın Orhan’ı Ceren’e karşı doldurması bile her şeyi özetliyordu. Bir kadın ve bir erkek ilişki yaşadı, namussuzluk suçu Türkiye’nin maalesef en acı gerçeği olarak kadına, yani Ceren’e yıkıldı…
Aynı şekilde Ceren hamile olduğunu öğrenip ultrasona gittiğinde doktorun aileye haber vermesiyle ailenin delirmesi ve karakolluk olmaları da cabasıydı. Hatta o olayda erkek tayfasının Orhan’ı kenara çekip “Sana temizini buluruz işi gücü olan adamsın” gibi şeylerle doldurması, pısırık Orhan’ın Ceren’in arkasında asla durmaması da toplumdaki kadının yerini net bir şekilde özetliyordu.
Demet Özdemir Ceren’e o kadar sıkı sarılmış ki tamamen bakışlarıyla oynamış. Bir karakterle ağlamak, sinir krizi geçirmek, bağırmak çağırmak gibi somut eylemler bir yere kadar kolay olabilir ama bir karakterin hem acı çektiğini hem de o çektiği acıyı saklamaya çalıştığını, bastırılmışlıklarını seyirciye geçirmek zordur. Demet Özdemir Ceren ile bunu da başarmış. Karakterin öfkesini, hüznünü, bastırılmışlıklarını, endişelerini içine nasıl gömdüğünü sadece gözleriyle anlatmış.
Oyunculuk konusunda büyük bir tebrik de Kaan Yıldırım’a gelecek. Halit’in o bir yandan oldukça merhametli olup öte yandan yaşadığı haksızlıklara karşı öfkeli duruşu arasındaki köprüyü çok güzel kurmuş. Halit için bu yüzden sadece “Ailenin öfkeli kardeşi” gibi kısa bir anlatım yapılması çok zor. Her türlü duygudan, her türlü personadan var Halit’te.
Halit, ailenin ve o coğrafyanın erkek egemen sisteminin yarattığı şiddetin, öfkenin ve bastırılmış suçluluk duygusunun en somut taşıyıcısı olarak hikayeye hizmet ediyor aslında. Kardeşler arasındaki elma ağacı sahnesinde görüldüğü gibi, daldaki meyveyi koparmak için ağaca zarar veren, şiddet uygulayan ve her şeyi hınçla elde etmeye çalışan fevri yapısıyla dikkat çekiyor.
Kendisi ailenin o zehirli ve karanlık mirasıyla yüzleşemediği için öfkeyi bir kalkan olarak kullanan, çevresindekileri istemeden de olsa hırpalayan ama aslında kendi içindeki çaresizlikle de boğuşan bir karakter. Hikayede o öfkenin ve ataerkil baskının patlama noktasını temsil ediyor; Yani Ceren’in maruz kaldığı o ağır psikolojik ve toplumsal sıkışmışlığın erkek dünyasındaki en sert tezahürü olarak çıkıyor karşımıza.
İlhan Şen’in hayat verdiği Deniz karakteri ise o ailenin erkek çocuklarında yaratılan ruhsal çöküntüyü, yorgunluğu ve kaçış çabasını simgeliyor. Ailenin diğer erkek üyesi Halit’in öfkesi karşısında pasif ve geri planda kalan Deniz, büyük bir suçun doğrudan faili olmaktan ziyade o zehirli coğrafyanın omuzlarına bindirdiği “suç ortaklığı ve suçluluk” psikolojisini içten içe yaşıyor. Özellikle tren sahnesinde köklerinden kurtulma arzusu ile kaçınılmaz kadere mahkumiyet arasındaki o sessiz sıkışmışlığı en derin şekilde hissettirdi.
Filmde Ceren’in kızı Deniz ise annesinin yıllar önce gömmeye çalıştığı o karanlık geçmişin, susturulan travmaların ve coğrafi lanetin geleceğe uzanan somut hafızası olarak çıkıyor karşımıza. Geçmişin kirini ve günahını temizleyemediğinizde, o yükün sonraki neslin ruhunda nasıl yankılanacağını ve bir kadının çektiği acının çocuklarının omuzlarına nasıl bindiğini Deniz’in o aidiyetsiz ve yabancılaşmış duruşuyla anlatıyor bize. Karakter geçmişin hesabını sormaya gelen ama bunu kelimelerle değil, varlığıyla yapan sessiz bir vicdan temsili olarak yer alıyor filmde.
Filmdeki imam karakteri ise taşra düzeninin ve ikiyüzlü ahlak bekçiliğinin en sarsıcı simgesiydi. Köye gelen Deniz’e yönelttiği hadsiz sorularla onu kendi kalıplarına sokmaya çalışan bir manipülatördü. Yıllar sonra Ceren’in kızı Deniz’i arabaya aldığında ise kızı öne oturtmak yerine bayrağı öne koyup onu arkaya itmesi ise taşra zihniyetinde kadının nasıl arka plana atıldığının ve nesneleştirildiğinin kusursuz bir görsel özetiydi. Din maskesi altında hareket eden karakter, aslında köyde işlenen günahları ve örtbas edilen suçları o zehirli çarkın en büyük bekçiliğini yapıyordu aslında.
Semboller ve Metaforlar
AT
Filminde sıkça karşımıza çıkan at figürü, taşra coğrafyasının, köklerin ve o coğrafyada üstü örtülen büyük suçların ezici ağırlığını simgeleyen en güçlü doğa metaforlarından biriydi. Filmde kötü bir olay yaklaşırken atın rahatsızlanması, huzursuzlanması veya o tepkiyi vermesi tamamen sezgisel ve sembolik bir anlatım. Bu kimine göre fantastik kaçar kimi batıl inanç olarak yorumlar. İnsanlar konuştukları yalanlarla, bastırdıkları suçluluk duygularıyla ya da toplumsal baskılarla gerçeğin üzerini örtebilirler ama doğa ve hayvanlar yalan söylemez.
At, o coğrafyanın ve toprağın ruhunu temsil eden bir motifti. İnsanların dile getiremediği, halının altına süpürdüğü o karanlık sırlar ve yaklaşan felaketler, daha insan aklı oraya varmadan önce atın huzursuzluğuyla kendini belli ediyor. Adeta ailenin bastırılmış vicdanının dört nala koşan ve can çekişen halinin sembolü olarak karşımıza çıkıyor.
DİNOZOR
Dinozorlar, hepimizin bildiği üzere milyarlarca yıl önce yaşamış, devasa boyutlarıyla dünyaya hükmetmiş ama devirleri bitip yok olmuş, tarihe konu olmuş canlılar ama geride bıraktıkları izler asırlar boyunca silinmez. Filmdeki dinozor figürü tıpkı at gibi o coğrafyanın altından bir türlü silinemeyen, üstü örtüldükçe derinleşen devasa suçların ta kendisinin temsili.
İnsanlar geçmişin üzerini betonla, yalanlarla ya da “cin” hikayeleriyle örtmeye çalışsa da, o devasa yaratığın ayak izleri ve çıkardığı yırtıcı sesler, geçmişin asla yok olmadığını ve günün birinde o toprağın altından çatıp geleceğini hatırlatıyor. Yani filmdeki tek metafor “Cin” değil.
CİN’LERİN DÜĞÜNÜ
Normal şartlarda “düğün” yeni bir başlangıcın, neşenin, birliğin ve kutlamanın sembolüdür ama filmdeki bu düğün, yaşayanların arasına sızan geçmişin ve kapanmamış hesapların merkezi olarak çıkıyor karşımıza. Köklerden, gömülü sırlardan ve işlenmiş suçlardan arınmadan yeni bir hayat kurulamayacağı için o düğün salonu kutlama alanından ziyade geçmişin hayaletlerinin hortladığı bir hesaplaşma ve gerilim meydanına dönüşüyor.
Yani “Cinlerin Düğünü”, suç ortaklarının ve günahkarların bir araya gelip o zehirli mirası kutladığı ironik ve trajik bir ayin olarak çıkıyor karşımıza. Zaten yıllar sonra bir araya gelen Halit ve Deniz’in ilk hesaplaşması da Ceren’in düğün günü oluyor. Ayrıca birçok siyasi göndermeyi de içerisinde barındırıyor…
GENEL YORUM:
Senaryosu ortalama izleyici de düşünülerek bir tık daha açıklayıcı olabilirdi. Film bittiğinde elinizde net cevaplar değil, hayatı, kendi korkularımızı ve bastırdığımız gerçekleri sorgulatan uçsuz bucaksız sorular bırakıyor. İşte sinemayı kıymetli kılan da tam olarak bu cesaret ve iz bırakan derinlik aslında. Sinema dediğimiz şey bizi sadece eğlendirmekten ibaret olmamalı. Toplum olarak sorgulamayı iyice unuttuk. İyice anlık hazların peşine düştük. Okumayı bıraktık, izlediğimizden bir şey anlamayı bıraktık. Odak süremiz iyice düştü. Buna artık birilerinin dur demesi gerekiyor. Nitekim bu yapım da bunu demeye çalışmış zaten.
Tekrar hatırlatılması gereken bir detay var ki bu film bir gişe filmi değil ; Niş bir kitleye hitap eden, anlamak, kafa yormak, anlamak isteyeni düşündürmesi gereken bir yapım. Yani bu bir korku, polisiye ya da aksiyon filmi değil. Tabii keşke sinemalara değil, dijital platformlara gönderilseydi biraz daha normal karşılık bulabilirdi ama bu teknik detay da tabii ki yapanların bileceği iş.
Bu filmde yine normal filmlerde olduğu gibi “Giriş, gelişme, sonuç” örgüsü beklemek de doğru olmaz. Çoğunlukla görsel dille anlatılan bir film. Yani filmdeki her bir karakter Türkiye’nin gerçeklerini gözler önüne seriyor perdede. Film bize “Böyle bir olay var, karakterler bu olayın şurasında” demiyor, “Bu karakterler içimizde yaşıyor, bu kişi sensin, bu kişi senin kardeşin, ablan, annen… Biziz.” Diyor, “Bu zihniyet kulağımızın dibinde.” diyor aslında tümüyle. Bir film olmaktan ziyade bence bir isyan…
Yönetmenden oyuncularına, teknik ekipten bu yapımda emeği geçen herkesi çok tebrik ederim. Böyle bir devirde böyle bir film yapmak ve gişede çakılmayı göze alarak bu cesareti göstermek başlı başına cesaret. Sinemalardan sonra illa ki internete de düşecek. Bu tür kıymetli yapımların dijital ayak izi olması çok ayrı kıymetli. Ben de Demet Özdemir hayranı olmasaydım böylesi ağır festival filmleri dikkatimi çekmezdi yalan yok, bu filmi izleme fırsatı yakalayınca tekrardan iyi ki Demet Özdemir hayranıyım dedim.
Çünkü sevdiğim bir oyuncu sayesinde uzun zamandır miskinleştiğimin, bir şeyler izlemem ve okumam gerektiğinin tekrar farkına vardım. Uzun zamandır körelen araştırma, sorgulama isteğim tekrar dirildi. Filmi izledim, araştırdım, öğrendim ve tekrardan üretkenliğime geri dönmek isteyerek bu analiz yazımı siz değerli takipçilerimizle paylaştım.
Okuduğunuz için teşekkür ederim. Sevgiyle ve öğrenme isteğiyle kalın…